Als je dit eenmaal ziet ga je het niet meer missen. Vrienden, familie of collega’s die hun laptop of telefoon “personificeren”. Dit doen jij en ik ook: “het is ook maandagmorgen voor mijn laptop” verzuchten als het ding weer niet “wilt” opstarten. Alsof een laptop verlangt naar het weekend of wel of niet wilt starten met de dag. Zo werkt het niet, maar het is een makkelijke manier om IT-problemen weg te wuiven of te accepteren. Zie je bij andere onderwerpen ook. Het weer heeft een boze bui, de Excel-sheet “houdt niet van februari” (echt gehoord), of de klassieker “soms heeft-ie er gewoon geen zin in”. Tuurlijk.
Dit doen we met alles om ons heen. Er is vast veel onderzoek naar gedaan. Plak twee oogjes op een stoel en het wordt een levend ding. Ik dicht mijn katten meer emoties toe dan de wetenschap mij vertelt dat ze hebben. Immers, stel ik me voor, zo relateren we makkelijker aan de wereld om ons heen.
Moeilijker wordt het sinds de uitvinding van de AI-chatbot. Al in de jaren ‘60 was chatbot ELIZA het schoolvoorbeeld van hoe snel zoiets kan gaan. Een computer kon met een paar simpele trucjes al de illusie wekken van een echt persoon. Kan je nagaan hoe goed, 60 jaar later, de moderne varianten zoals ChatGPT en Claude hier in zijn.
Daar is voor sommige mensen geen twijfel over. Het is geen illusie. De chatbot is echt. Ze beginnen er relaties mee, trouwen ermee, en laten zich aansporen tot geweld en zelfmoord. De holle reflectie die de chatbot eigenlijk is, gecombineerd met ons vermogen om zo makkelijk te personificeren en ons te relativeren aan een stuk elektronica is killing.
Wat niet helpt is dat we over zulke chatbots praten alsof het echte personen zijn. Een soort sympathieke “Robin” van Bassie & Adriaan, of robot C-3PO uit Star Wars. We dichten ze menselijke eigenschappen toe zoals een eigen wil en zelfbeschikking, maar ook emoties zoals spijt en plezier.
Dat is vooral ingewikkeld als een chatbot iets doet dat niet “mag”. Met behulp van Grok, de AI op naziplatform X, kan je kinderporno genereren. Is dat de schuld van die bot? Natuurlijk niet. Dat ding is een veredelde random generator, die heeft niks te willen. Maar zelfs de NOS schrijft doodleuk dat de chatbot “spijt betuigt.” Hoor je het zelf? Alsof een slagersmes zijn excuses maakt aan de steak. De chatbot betuigt spijt. Je hoeft niet lang te zoeken om de waarheid te achterhalen. Een gebruiker vroeg Grok om een verontschuldiging te typen en voila, daar was-ie.
De big tech bedrijven achter de chatbots zijn de lachende derde. Zij kunnen zich verschuilen achter de “wilsbeschikking” van de chatbot. Nee, zij kunnen er ook niks aan doen, dat ding heeft nou eenmaal een eigen willetje. Alsof Volkswagen zijn auto’s niet meer terugroept omdat die nou eenmaal zelf hebben besloten hun versnellingsbak verkeerd te monteren. “Niet onze schuld, dat is nou eenmaal de staat van de techniek.” En dat de Europese Unie dan wetgeving in het leven gaat roepen die oproept om “ethical automobiles” te maken die hun inzittenden niet verpletteren tegen een brug.
Klinkt raar? Het is hoe het nu gaat. Kwetsbare kinderen worden door ChatGPT gedreven tot zelfmoord. Daar zijn al meerdere rechtszaken over. Geef Grok een foto van een meisje van 8, en de bot verwijdert al haar kleertjes.
Wat doet onze media? xAI, het bedrijf van Elon Musk aan de schandpaal nagelen? Nee hoor. Onze overheid dan, zijn die OpenAI het vuur aan de schenen aan het leggen? Ook niet.
We blijven doen alsof we AI “niet onder controle” hebben, alsof het allemaal zo snel gaat dat het onvermijdelijk is dat dit gebeurt. Kletskoek natuurlijk. We hebben het zelf uitgevonden, we kunnen zelf op de rem trappen, een vangrails aanbrengen, controles inbouwen. Zolang big tech op zoek blijft naar het snelle geld verandert daar niets aan. Hier ligt een rol voor de Nederlandse overheid, en voor de EU. Om te laten zien dat we in alle opzichten beter zijn voor onze burgers dan de VS en China.